Манай улсын агаарын дундаж температур сүүлийн 80 жилийн хугацаанд 2.4 хэмээр нэмэгдсэн нь дэлхийн дулаарлын хурдтай харьцуулахад 2 дахин их байгааг илтгэнэ. Уур амьсгалын өөрчлөлт улс оронд байгаль орчин, нийгэм, эдийн засагт харилцан адилгүй нөлөө үзүүлэхийн зэрэгцээ эрэгтэй, эмэгтэй хүний эрүүл мэнд, амьдралын чанарт ч ихэнхдээ ялгамжтайгаар нөлөөлж буйг судалгаа харуулжээ. 

Энэ талаар МУИС-ийн Жендэр судлалын төвийн эрдэмтэн нарийн бичиг, доктор П.Түмэнгэрэлтэй жендэр, уур амьсгалын өөрчлөлт, сэтгэл зүйн харилцан хамаарлын талаар ярилцлаа.

-Ярилцлагынхаа эхэнд та манай уншигчдад жендэрийн талаарх нийтлэг тохиолддог алдаатай ойлголтод зөв хариулт өгөх хэрэгтэй байх. Жендэрийн тухай ойлголтыг эмэгтэйчүүдийн эрхтэй андуурах нь элбэг. Тэгэхээр жендэрийн ойлголт, түүний судлагдахуун, орчин үеийн чиг хандлагын талаар мэдээлэл өгөхгүй юу?

-Тийм ээ, жендэр гэдэг ойлголтыг зөвхөн эмэгтэйчүүдийн эрхтэй холбон ойлгох нь түгээмэл. Учир нь энэхүү нэр томъёо анх нэвтрэхдээ олон нийтийн дунд зөвхөн эмэгтэйчүүдийн асуудлын тухай мэтээр танигдсантай холбоотой. Үнэндээ жендэр гэдэг эмэгтэй, эрэгтэй бүх насны хүний нийгэмд хүлээдэг үүрэг, хүлээлт, боломж, эрхийн харилцааг судалдаг өргөн хүрээний ойлголт юм. Жендэр судлал нийгэмд тогтсон хэвшмэл ойлголт, эрх мэдлийн бүтэц, нийгмийн хуваарилалт, хүлээлт нь эмэгтэй, эрэгтэй хүмүүсийн амьдралд хэрхэн нөлөөлж байгааг судалдаг салбар юм. Орчин үеийн жендэрийн судалгаанд зөвхөн эмэгтэйчүүдийн асуудлыг бус, эрэгтэйчүүдийн нийгмийн үүрэг, эрүүл мэнд, сэтгэл зүй, нийгмийн дарамт зэрэг асуудлыг мөн авч үздэг болсон. Иймээс жендэрийн судалгаа нь эмэгтэй, эрэгтэй хүний аль алиных нь сайн сайхан байдлыг хангах, тэгш боломжийг бүрдүүлэхэд чиглэдэг салбар юм.

-Манай орон эрс тэс уур амьсгалтай. Сүүлийн жилүүдэд уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдсэн сөрөг нөлөөллүүд болох хэт халалт, үер ус, шороон шуурга гэх мэт үзэгдлийн давтамж, эрчим нэмэгдсэн байдаг. Энэхүү нөлөөлөл нь жендэрийн тэгш бус байдалд ч эерэг болон сөргөөр нөлөөлж байна гэж үзэж байгаа шүү дээ?  

-Энэ асуултад хариулахын тулд эхлээд хэдэн зүйлийг дурьдах ёстой. Мөн Монгол орны уур амьсгалын өөрчлөлт, жендэрийн тэгш байдлын харилцаанд холбогдох тодорхой тоо баримт, судалгааг ашиглан илүү академик хүрээнд тайлбар хийх хэрэгтэй болов уу. Нэгдүгээрт, манай улс уур амьсгалын өөрчлөлтөд туйлын өртөмтгий орон. 

Сүүлийн 80 жилийн хугацаанд монгол орны агаарын дундаж температур 2.4 хэмээр нэмэгдсэн бөгөөд энэ нь дэлхийн дунджаас хамаагүй хурдтай өсөж буй үзүүлэлт. Үүнээс болж 832 гол нуур бүрэн ширгэж, цөлжилт газар нутгийн 76 хувийг эзэлж байгаа гэсэн тоо баримт байдаг. Мөн ган, зуд, усны хомсдол гэх мэт эрс тэс үзэгдлүүдийн давтамж нэмэгдэж энэ нь хүмүүсийн амьдралд сөргөөр нөлөөлж байна. 

Жишээ нь 2024 онд болсон “зуд” нь нийт малыг 7.1 сая толгой хорогдуулж, олон өрх айл санхүүгийн хүндрэл болон сэтгэл зүйн асуудалд орсон. Байгалийн гамшигт үзэгдлүүд нь малчдын амьжиргаанд төдийгүй, хөдөө‑суурин бүсийн залуус, эмзэг бүлгийн иргэдэд хүчтэй дарамт үүсгэж байна. 

Хоёрдугаарт, уур амьсгалын өөрчлөлт нь жендэрийн тэгш байдалд сөрөг нөлөө үзүүлдэг. Судалгаагаар Монгол Улсад уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөний хүрээнд эмэгтэйчүүд ба эрэгтэйчүүд экологийн болон гамшгийн эрсдэлд харилцан өөрөөр өртдөг гэдгийг тодорхойлсон мэдээлэл бий. (Монголын Үндэсний Статистикийн газартай хамтарсан Gender and Environment Survey). Ингэснээр  эмэгтэйчүүд, эрэгтэйчүүдийн “Байгаль орчны гамшигт үзэгдлээс үүдэх нийгэм‑эдийн засгийн үр дагаврын ялгаа”, гэр бүл, малчид, ажил эрхлэлтийн хэв маяг, тэдний орлого, хандлага, эрүүл мэндийн эрсдэл зэрэг талуудыг судалсан. Судалгааны үр дүнг харахад эмэгтэй хүмүүсийн хувьд аж ахуй, гэр бүлийн болон нийгмийн халамжийн үүрэг ихтэй, байгалийн гамшиг, усны хомсдлын үед “үнэгүй” хөдөлмөр, гэр бүлийн үүрэгт өртөмтгий хэвээр байдаг, эмзэг бүлэг болох өрх толгойлсон эмэгтэй хөдөө‑суурин өрхүүд илүү санхүүгийн дарамт, орлогын алдагдалд өртөмтгий байдаг гэсэн үр дүн гарсан ю билээ. Мөн НҮБ‑ын олон улсын мэдээллээр байгалийн гамшиг (жишээ нь үер, ган, зуд‑ын дараах шилжилт) дагаж зугтаж байгаа хүмүүсийн 80 хувиас илүү нь эмэгтэйчүүд, охид байдаг гэж дүгнэсэн байна. 

Түүнчлэн, эмэгтэйчүүд гэр бүл, гэрийн ажлыг голлон хариуцдаг учир ус, хоол хүнсний нөөц багасах үед илүү их ачаалалтай тулгардгийг олон улсын судалгаа харуулдаг. Нөгөө талаас,  уур амьсгалын өөрчлөлт болох байгалийн гамшиг, зуд болох үед эрэгтэйчүүд мал аж ахуйтай хамаарал их тул санхүүгийн эрсдэлтэй шууд тулгардаг. 

Жишээлбэл, мал хорогдолын дараа олон эрэгтэй малчид сэтгэл гутралд орж архи, согтууруулах ундаа хэрэглэх нь ихсэх, хот суурин, нийслэл хот рүү нүүх, шинэ байршилд өмнө нь эрхэлж байгаагүй ажил хийх нь элбэг. Үүнээс үзвэл уур амьсгалын өөрчлөлт нь эмэгтэй, эрэгтэй хүмүүсийн амьдралд ялгаатай сөрөг үр дагавар авчирч байна.

Байгалийн гамшиг сэтгэлзүй болон шийдвэр гаргалтад нөлөөлж байна

-Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөлөл хүний эрүүл мэнд, тэр дундаа сэтгэл зүйд нөлөө үзүүлдэг талаар ярьлаа. Энэ талаар дэлгэрүүлэхгүй юу?

-Тийм ээ, уур амьсгалын өөрчлөлт нь хүний эрүүл мэнд, тэр дундаа сэтгэл зүйд бодитой нөлөөлдөг гэдгийг олон улсын судалгаа, шинжлэх ухааны материалыг харахад баттай харагддаг. Та бидний мэдэж буйгаар, манай орон эрс тэс уур амьсгалтай бөгөөд сүүлийн жилүүдэд уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдсэн зуны улиралд хэт халах, гэнэт их хэмжээний хур тундас орж үер буух, өвлийн улиралд зуд болох, хавар шороон шуурга шуурах давтамж эрчимтэй нэмэгдэж байна. Эдгээр нь хүний эрүүл мэнд, тэр дундаа сэтгэл зүйд шууд болон шууд бус нөлөө үзүүлдэг. Судалгаагаар байгалийн гамшгийн туршлага нь стресс, түгшүүр, депресс үүсгэж болдог ба урт хугацааны хэт халуун, ган, зуд нь анхаарал сулрах, ядаргаа, сэтгэлзүйн дарамт үүсгэдэг болохыг тогтоосон байдаг (Cambridge Univ., 2025). Энэхүү нөхцөл нь жендэрийн тэгш бус байдалд ялгаатай нөлөө үзүүлдэг. Эмэгтэйчүүд гэр ахуй, асрахуйн үүрэг ихтэй учир ямар ч гамшгийн үед илүү их дарамт, ачаалал, стресс, санхүүгийн эрсдэлд өртдөг бол эрэгтэйчүүд мал аж аху болон бусад ажил эрхлэлтийн ачааллаас үүдэлтэй эрсдэлд илүү өртөмтгий байдаг байна (UN Women Mongolia, 2024). Иймээс уур амьсгалын өөрчлөлтийн хариу арга хэмжээ болон жендэрийн тэгш байдлыг хангах бодлого, шийдэл нь эмэгтэй, эрэгтэй гэлтгүй бүх хүмүүсийн эрүүл мэнд, нийгмийн сайн сайхан байдлыг хамгаалахад чухал юм.

-Байгалийн гамшигт үзэгдэл нь хүний сэтгэл зүйд стресс, түгшүүр, депресс үүсгэж болдог талаар дурдлаа. Тэгэхээр хүний сэтгэлзүйд уур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалсан урт хугацааны гамшиг (ган, зуд гэх мэт)  эсвэл богино хугацааны үзэгдэл (бороо, салхи, цас гм) өөрөөр нөлөөлдөг байж болох уу?

-Судалгаануудаас харахад уур амьсгалын өөрчлөлттэй холбоотой байгалийн үзэгдлүүд хүний сэтгэлзүйд нөлөөлөх хэлбэр нь тухайн үзэгдлийн үргэлжлэх хугацаа, шинж чанараас шалтгаалан өөр өөр байдаг. Гэнэтийн эсвэл богино хугацаанд тохиолддог гамшигт үзэгдлүүд (жишээлбэл үер, хүчтэй шуурга, хар салхи, ой хээрийн түймэр зэрэг) нь хүмүүсийн сэтгэлзүйд шууд цочрол өгч, айдас, түгшүүр, нойргүйдэл, Гэмтлийн Дараах Стрессийн Эмгэг үүсгэх (ГДСЭ) магадлалыг нэмдэг. Олон улсын судалгаагаар байгалийн гамшигт өртсөн хүмүүсийн 25-40 хувьд ГДСЭ-ийн шинж тэмдэг илэрдэг бөгөөд гамшгийн дараах эхний жилд депресс болон түгшүүрийн түвшин эрс нэмэгддэг байна. Жишээ хэлэхэд, 2024 оны аравдугаар сарын 29-нд Испанийн Валенсиа хотод хүчтэй аадар борооны улмаас их хэмжээний үер буусан. Тус үер 24 цаг хүрэхгүй хугацаанд зарим газарт 300 мм-ээс дээш хур тунадас орж, гэнэтийн үер болж олон хот сууринг усанд автуулсан. Энэ гамшгийн улмаас 220-оос дээш тооны хүн амь насаа алдаж, хэдэн зуун мянган хүн өртсөн бөгөөд Европт сүүлийн арван жилийн хамгийн ноцтой үерүүдийн нэг гэж тооцогддог. Тус байгалийн гамшгийн дараах судалгаагаар гамшигт өртсөн хүмүүсийн 28 орчим хувьд нь ГДСЭ-ийн шинж тэмдэг илэрсэн бөгөөд бороо орох үед айдас, сандрал дахин сэргэдэг болохыг тогтоосон байдаг. Мөн бороо орох үед эмэгтэйчүүдийн сэтгэл зүй илүү их  өөрчлөгддөг. Энэ нь таагүй, тогтворгүй цаг агаар эмэгтэйчүүдийн сэтгэл санаанд илүү хүчтэй нөлөөлж, сөрөг мэдрэмжийн өөрчлөлт эрэгтэйчүүдтэй харьцуулахад илүү өндөр болохыг судалгаагаар харуулсан байдаг.

Харин уур амьсгалын өөрчлөлттэй холбоотой урт хугацаанд үргэлжилдэг гамшигт үзэгдлүүд (ган, зуд, температурын удаан хугацааны өсөлт гэх мэт) нь хүний сэтгэлзүйд аажим боловч илүү тогтвортой стресс үүсгэдэг юм. Өөрөөр хэлбэл,  хүмүүсийн амьжиргаа, эдийн засаг, ирээдүйн тогтвортой байдлын талаарх айдас, тодорхойгүй байдлыг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ архаг стресс, депресс болон “climate anxiety” буюу уур амьсгалын түгшүүрийг бий болгодог.

Зарим судалгаагаар дундаж температур 1 градусаар нэмэгдэхэд амиа хорлох эрсдэл ойролцоогоор 1 хувь өсдөг гэж тогтоосон бөгөөд ялангуяа хөдөө аж ахуй, мал аж ахуйд түшиглэсэн бүс нутагт энэ нөлөө илүү хүчтэй илэрдэг байна.

Иймээс богино хугацааны гамшиг нь ихэвчлэн шууд сэтгэлзүйн цочрол, ГДСЭ үүсгэдэг бол урт хугацааны уур амьсгалын өөрчлөлттэй холбоотой гамшигт үзэгдлүүд нь удаан хугацааны стресс, депресс, амьдралын баталгаанд сөргөөр нөлөөлөх зэрэг сэтгэлзүйн нөлөөг бий болгодог гэж олон улсын судлаачид дүгнэдэг.

-Байгалийн сөрөг нөлөөллөөс үүсэж буй сэтгэл зүйн асуудал нь хүмүүсийн өдөр тутмын шийдвэр гаргалтад нь хэрхэн нөлөөлөх боломжтой вэ?

-Урт хугацааны сөрөг нөлөөлөл нь хүний зөвхөн бие махбодод төдийгүй, анхаарал төвлөрөл, ой санамж, шийдвэр гаргалт зэрэг танин мэдэхүйн үйл ажиллагаанд мэдэгдэхүйц нөлөөлдөг болохыг олон улсад судалсан байдаг. Сонирхолтой жишээ хэлэхэд, БНХАУ-д 5400 гаруй хүнийг хамруулсан судалгаагаар, халуун өдрүүдэд хүмүүсийн үг цээжлэх чадавхи болон математикийн тестийн оноо мэдэгдэхүйц буурчээ. Энэ нөлөө нь хэдэн өдөр үргэлжилж болохыг мөн судалгаагаар тогтоожээ. Судлаачид үүнийг “heat stress” буюу дулааны стресс тархины танин мэдэхүйн үйл ажиллагаанд шууд нөлөөлж байгаатай холбон тайлбарласан байдаг. Ялангуяа агаарын температур 30°C-аас дээш удаан хугацаанд үргэлжилбэл тархины мэдээлэл боловсруулах үр ашиг буурч, төвлөрөл мууддаг байна. Зөвхөн халуун төдийгүй хэт хүйтэн орчин ч хүний танин мэдэхүйн үйл ажиллагаанд нөлөө үзүүлдэг.  Тухайлбал, -10°C орчим хүйтэнд хийсэн туршилтаар хүмүүсийн хариу үйлдлийн хурд удааширч, анхаарал сарних, шийдвэр гаргах чадвар буурах зэрэг өөрчлөлт илэрсэн судалгаа ч байдаг.

Манай орны нөхцөлд эдгээр нөлөө илүү тод илрэх боломжтой. Учир нь Монголд ган, зуд, эрс тэс температурын хэлбэлзэл нь малчдын амьжиргаа, эдийн засагтай шууд холбоотой байдаг.

Судалгаануудын дүгнэлтээр байгаль цаг уурын эрсдэл нэмэгдэх үед малчдын дунд архаг стресс, сэтгэлзүйн дарамт, анхаарал сарних, шийдвэр гаргах эрсдэлтэй байдал нэмэгддэг гэж үздэг. Жишээлбэл зудын жилүүдэд малын хорогдол, орлогын тодорхойгүй байдал нэмэгдэх нь малчдын сэтгэлзүйн стрессийг өсгөж, өдөр тутмын аж ахуйн шийдвэр (нүүдэл хийх, малын бүтэц өөрчлөх, зээл авах гэх мэт) илүү эрсдэлтэй нөхцлийг бий болгодог гэж Монголын хөдөө аж ахуй, нийгмийн судалгаанууд тэмдэглэсэн байдаг.

Иймээс уур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалсан урт хугацааны халуун, ган, зуд зэрэг үзэгдлүүд нь зөвхөн байгаль орчин, эдийн засагт нөлөөлөхөөс гадна хүний танин мэдэхүй, анхаарал төвлөрөл, өдөр тутмын шийдвэр гаргалтад системтэй нөлөөлдөг бөгөөд энэ нь нийгмийн тогтвортой байдал, амьжиргааны стратегид хүртэл нөлөөлөх боломжтой гэж судлаачид дүгнэсэн байдаг.

Малчид архаг стресст өртөж байна

-Тэгвэл хөдөө, байгальтайгаа илүү ойр амьдарч буй малчид болон суурин газар амьдардаг хүмүүсийн сэтгэлзүйд байгалийн үзэгдэл нь хэр ялгаатай нөлөө үзүүлэх вэ?

-Тодорхой хэмжээгээр ялгаатай нөлөөлөл үзүүлдэг. Тухайлбал, малчдын хувьд байгаль, цаг ууртай шууд холбоотой байдаг тул ган, зуд зэрэг удаан үргэлжилдэг гамшгийн үед архаг стресс, амьжиргааны тогтворгүй байдлаас үүдэлтэй түгшүүр, депресс илүү түгээмэл тохиолддог. Харин суурин газрын оршин суугчдын хувьд үер, хүчтэй шуурга зэрэг гэнэтийн гамшгийн дараа гэмтлийн дараах стресс, айдас, түгшүүр илрэх нь илүү элбэг байдаг гэж судалгаанууд харуулдаг. Энгийнээр хэлэхэд, хөдөө орон нутгийн иргэдийн хувьд байгалийн гамшиг нь ихэвчлэн удаан хугацааны сэтгэлзүйн дарамт үүсгэх бол,  суурин хүмүүсийн хувьд гэнэтийн сэтгэлзүйн цочрол авах хандлагатай байдаг. 

-Энэ талаар сонирхолтой тоо, баримт, статистик үзүүлэлтээс танилцуулахгүй юу?

-Байгалийн гамшиг болон уур амьсгалын өөрчлөлт хүний сэтгэлзүйд хэрхэн нөлөөлдгийг харуулсан сонирхолтой статистик, судалгааны тоо баримтууд олон байдаг. Жишээлбэл, олон улсын мета-анализ судалгаагаар байгалийн гамшигт өртсөн хүмүүсийн дунд сэтгэлзүйн эмгэгийн тархалт 5.8–87.6% хүртэл хэлбэлздэг бөгөөд түгшүүрийн эмгэг 2.2–84%, депресс 3.2–52.7%, гэмтлийн дараах стрессийн эмгэг 2.6–52% хүртэл илэрч болохыг тогтоосон байна. Мөн уур амьсгалын өөрчлөлттэй холбоотой байгалийн гамшгийн дараа гэмтлийн дараах стрессийн эмгэг 25–40% хүртэлх хүмүүст илэрдэг гэсэн судалгааны дүн бий.

АНУ-ын судалгаанд хар салхи зэрэг гамшигт өртсөн хүмүүсийн 20–30% нь депресс эсвэл ГДСЭ-ийн шинж тэмдэгтэй болсон бөгөөд зарим тохиолдолд насанд хүрэгчдийн 54% хүртэл нь депрессийн шинж илэрсэн байдаг.

Сонирхуулахад,  цаг уурын өөрчлөлттэй холбоотой температурын өсөлт ч сэтгэлзүйд нөлөөлдөг баримт бий. Жишээ нь,  Германд хийсэн судалгаанд хэт халуун (>25°C) болон хэт хүйтэн (<0°C) өдрүүдэд сэтгэлзүйн зөвлөгөө авах утасны дуудлага 3–5%-иар нэмэгддэг нь цаг агаарын эрс тэс нөхцөл хүмүүсийн сэтгэлзүйн дарамтыг нэмэгдүүлдэгийг харуулжээ. Зарим бодит кейс судалгаанууд ч энэ нөлөөг баталдаг. Жишээлбэл, 2023 оны Мауигийн ой хээрийн түймрийн дараах судалгаанд гамшигт өртсөн хүмүүсийн 50 хувь орчим нь депрессийн шинж тэмдэг, 25 хувь нь түгшүүрийн эмгэгтэй болсон бол хүүхдүүдийн 45 хувьд нь ГДСЭ-ийн шинж илэрсэн байна.

Монгол Улсын хувьд энэ чиглэлийн судалгаа харьцангуй хомс, тоо баримт системтэйгээр цугларч, нийтэд ил тод болсон нь цөөн байдаг. Гэсэн хэдий ч ган, зуд зэрэг цаг уурын эрсдэл нь малчдын амьжиргаа, орлоготой шууд холбоотой тул урт хугацааны стресс, сэтгэлзүйн дарамт нэмэгдэх эрсдэлтэй гэж зарим судлаач тэмдэглэсэн байдаг. Иймээс цаашид уур амьсгалын өөрчлөлт, байгалийн гамшгийн сэтгэлзүйн нөлөөг судалсан илүү системтэй, олон талт судалгааг нэмэгдүүлэх шаардлага байгаа.

-Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг малчин бүр эрэгтэй, эмэгтэй гэж ялгахгүйгээр мэдэрч байгаа ч эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийн хувьд сөрөг нөлөөллийг даван туулах нөөц, бололцоо, чадавх сул байгаа талаар зарим судалгаанд дурдсан байдаг?

-Тийм ээ, уур амьсгалын сөрөг үзэгдэл болох зуд, ган, үер, шороон шуурга нь малчин өрх бүрт нөлөөлдөг ч эрэгтэй, эмэгтэйчүүдийн хувьд тэсвэр хатуужил гэх зүйл өөр өөр байдгийг харуулдаг. Жишээлбэл, эмэгтэйчүүд: гэр ахуйн болон халамжийн үүрэг ихтэй, нийгмийн болон санхүүгийн нөөц хязгаарлагдмал, гамшгийн дараа хурдан сэргээн босох боломж сул байдаг бөгөөд хүүхдүүд мөн амархан өвдөх, сургуульд явах, хоол тэжээлийн боломж хязгаарлагдах зэрэг олон сөрөг үр дагаварт илүү өртөмтгий байдаг (UN Women Mongolia, 2024). Иймээс малчдын дунд уур амьсгалын эрсдэлд тэсвэртэй байдал, жендэрийн мэдрэмжтэй дэмжлэг, нөөцийг нэмэгдүүлэх бодлого, арга хэмжээ маш чухал юм.

-Ярилцсанд баярлалаа