Монгол Улс шатахууны нийлүүлэлтийн ээлжит гүнзгий хямралд дахин нэрвэгдэж, нийслэл Улаанбаатар хот болон орон нутаг даяар шатахуун түгээх станцуудад автомашины урт дугаарлалт үүслээ.

Дэлхийн зах зээлийн геополитикийн хурцадмал байдал болон импортын хамааралтай холбоотой энэхүү хүндрэл нь жолооч, иргэдийн бухимдлыг дээд цэгт нь хүргэж, улмаар гудамжинд эсэргүүцлийн жагсаал дэгдэхэд хүргэв.

Урт дараалал ба жагсаал

10 дугаар сарын 1-ний өдөр нийслэл хотын төв замууд дээр иргэд, жолооч нарын оролцсон томоохон хэмжээний эсэргүүцлийн жагсаал болов. Жолооч нар, такси болон хүргэлтийн үйлчилгээний ажилтнууд сошиал сүлжээгээр нэгдэн, Сүхбаатарын талбай болон Энхтайваны өргөн чөлөөний төв замуудыг автомашинаараа болон явгаар хааж, эсэргүүцлээ илэрхийлсэн юм.

Ойролцоогоор 1,000-аас 2,000 орчим иргэн, зуу зуун автомашинтайгаар оролцсон уг жагсаал 6 цаг орчим үргэлжилсэн бөгөөд Төрийн ордон болон Сүхбаатарын талбайн орчмын гол замуудын хөдөлгөөн 5 цаг гаруй хугацаанд бүрэн саатжээ. Жагсагчид шатахууны хомсдолыг нэн даруй арилгах, үнийн хөөрөгдлийг зогсоох, лимит хязгаарлалтыг цуцлах болон эрчим хүчний хараат бус байдлыг хангахыг Засгийн газраас шаардав.

Авто замын тэг зогсолтоос үүдэн түргэн тусламж болон гал командын автомашинууд шуурхай дуудлаганд явахад ихээхэн саатал тулгарсан бөгөөд Замын цагдаагийн албанаас замын зарим урсгалыг чөлөөлөх чиглэлээр ажилласан байна. Өнөөдрийн байдлаар ШТС-ууд нэг автомашинд 50,000 төгрөгийн хязгаартайгаар шатахуун олгож байгаа бөгөөд иргэд бензин авахын тулд 4-өөс 8 цаг очерлон хүлээж байна.

ОХУ-ын хориг ба экспортын тоо баримтыг нууцалсан шалтгаан

Монгол Улсын нефтийн бүтээгдэхүүний импортын 95 гаруй хувийг дангаараа ханган нийлүүлдэг Оросын холбооны улсын зах зээл доголдсон нь хямралын гол шалтгаан юм. Украйнаас Оросын газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүдэд цуврал дрон халдлага хийсний улмаас ОХУ-ын дотоодын бензин, дизель түлшний үйлдвэрлэлийн хүчин чадал эрс буурч, нийлүүлэлт багассан юм.

Дотоодын зах зээлийн бензиний хомсдолоос сэргийлэх, үнийн өсөлтийг барих зорилгоор ОХУ-ын Засгийн газар бензиний экспортод албан ёсны хориг тавьж, улмаар дизель болон боловсруулсан түлшний экспортоо эрс хязгаарласан билээ.

Дрон халдлагын дараа ОХУ-ын Засгийн газар боловсруулсан нефтийн бүтээгдэхүүний экспортын статистик мэдээлэл, үйлдвэрлэлийн хэмжээ болон боловсруулах үйлдвэрүүдийн хохирлын тоо баримтыг мэдээллийн нууцад хамааруулан, олон нийтэд мэдээлэхээ зогсоосон. Энэ нь дараах шалтгаантай:

• Цэргийн стратегийн нууцлал: Дайсны талд хохирлын хэмжээ болон шатахууны нөөцийн эмзэг байдлын талаарх мэдээллийг өгөхөөс сэргийлэх.

• Зах зээлийн дүрвэлтээс сэргийлэх: Дотоодын болон олон улсын зах зээлд шатахууны хомсдол, цочрол үүсэхээс сэргийлж мэдээллийн урсгалыг хянах.

• Санкцийн нөлөөг дарах: Барууны орнуудын хориг арга хэмжээ болон сүүдрийн флотоор дамжуулан хийж буй худалдааг нууцлах.

Оросоос ирэх нийлүүлэлт буурсантай холбогдуулан Монгол Улс БНХАУ-аас яаралтай шугамаар шатахуун импортолж эхэлсэн ч тээвэрлэлтийн логистик болон хилийн нэвтрүүлэх чадамжаас шалтгаалан дотоодын хэрэгцээг бүрэн нөхөж чадахгүй байна.

Өмнөх давтамжууд ба Засгийн газрын зохицуулалтууд

Шатахууны хямрал Монголд анх удаа тохиолдож байгаа юм биш. Сүүлийн хэдэн жилийн хугацаанд, ялангуяа намар, өвлийн ачааллын үеэр ОХУ-ын үйлдвэрүүдийн засварын ажил болон төмөр замын тээврийн саатлаас үүдэн ийм хомсдол тогтмол давтагдсаар ирсэн.

Өмнө нь Засгийн газраас дараах зохицуулалтын арга хэмжээнүүдийг авч байв:

1. Түлшний дугаарлалтын хязгаарлалт: Автомашины улсын дугаарын тэгш, сондгойгоор ШТС-аас шатахуун олгох.

2. Нэг удаагийн худалдан авалтын хязгаар (Лимит): Нэг хэрэглэгчид 50,000 төгрөгөөс илүү шатахуун зарахийг хязгаарлах.

3. Үнийн хөнгөлөлт ба татварын чөлөөлөлт: Шатахууны жижиглэнгийн үнийг тогтвортой барих зорилгоор онцгой албан татварыг багасгах эсвэл зарим төрлийн татвараас чөлөөлөх.

АИ-92 бензиний үнэ 2022 онд нэг литр нь ₮2,390 орчим байсан бол өнөөдрийн байдлаар ₮3,300–₮3,500 болон өссөн. Дизель түлшний үнэ өнгөрсөн хугацаанд ₮2,800-аас өсөж, ₮4,600–₮4,700 болж эрс нэмэгджээ.

Стратегийн гарц: Нефть боловсруулах үйлдвэр

Энэхүү гадаад зах зээл болон нэг улсаас хэт хамааралтай байдлыг бүрэн эцэслэхийн тулд Монгол Улсын Засгийн газар Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах төслийг хэрэгжүүлж байна.

Энэхүү төсөл нь Энэтхэг Улсын Засгийн газрын 1.2 тэрбум гаруй ам.долларын хөнгөлөлттэй зээлээр хийгдэж байгаа бөгөөд одоогоор барилгын болон инженерчлэлийн ажил 30-40 хувийн явцтай байна. Ашиглалтад орсноор жилд 1.5 сая тонн тос боловсруулж, дотоодын шатахууны хэрэгцээний 55-60 хувийг хангах стратегийн ач холбогдолтой юм. 2025 онд ашиглалтад орох ёстой байсан үйлдвэр хугацаа хойшилж 2028 он болж сунгагдаад байна. Үйлдвэр бүрэн ашиглалтад орох хүртэл Монгол Улс шатахууны нийлүүлэлтийн эмзэг байдлыг даван туулах шаардлагатай тулгарсаар байх болох нь.