Швейцарийн Цюрих хотын Рийтбергийн музейд олны хүртээл болж буй “Монгол орон: Цаг хугацааны аялал” үзэсгэлэнгийн нандин олдворуудын нэг бол Турфаны баруун хөндийгөөс 1900-аад оны эхээр олдсон албан захидал юм.

Цагаадайн угсаанд хамаарах нэгэн ноёноос Юань улсын засаг захиргааны төв рүүгээ илгээсэн гэж үздэг энэхүү захидлыг уйгар бичгээр үйлдэж дөрвөлжин үсэг бүхий тамга дарсан байдаг. 

Монголын түүхийн тухай Европын үзэгчдийн хэвшмэл сэтгэлгээг өөрчлөх үнэ цэнтэй энэхүү  захидлаас Хятадыг байлдан дагуулж нэгтгэсэн Монголчуудын Юань улсын бодлого, нарийн бүтэц бүхий төр, бичиг соёлын тогтолцоо, засаг захиргааны зохион байгуулалт тод харагдана. 

Герман, Орос, Франц, Япон зэрэг дөрвөн улс өнгөрсөн зууны эхээр Турфанд өрсөлдөн хайгуул хийж, хоорондоо үл үзэгдэх соёлын өвийн дайн өрнүүлсэн билээ. Тэдний олдворууд өнөөдөр дэлхийн орон бүрт тархсан. Харин Монгол бичгээр, тэр дундаа төрийн тамгатай ийм захидлыг эх хувиар нь Берлин хотоос “зээлж” энд авчирсан нь онцгой ховор олдворт тооцогдож байна. 

“Нүүдэлчин хэмээн ихэнхдээ хэлэгддэг Монголчууд төрийн албан бичигтээ нэгээс дээш хэл, бичгийг хослуулан хэрэглэж байсны баталгаа нь 13-14-р зууны заагт бичсэн энэхүү захидал билээ” хэмээн Рийтбергийн музейн дэд захирал Johannes Beltz ярьж байлаа. 

Нэг баримт дээр хоёр өөр бичиг орших нь Монголын төр ямар олон давхарга, соёлын уялдааг цогцоор нь хадгалсан болохыг харуулдаг.  

Дөрвөлжин үсэг бол Хубилай хааны зарлигаар нийт эзэнт гүрний бичиг болгохоор зохиосон улсын бичиг. Харин дөрвөлжин үсгийн тамга нь мөн л их хааны зарлигаар 1269 оноос бүх хаад, хан хөвгүүдийн тамганд хэрэглэгдэж эхэлсэн байдаг.

Уг захидал нь татвар, өртөө, замын хяналт, барааны бүртгэлийн тухай нутгийн захиргаанд өгсөн тушаалын агуулгатай. 

Захидал Юань улс Турфаныг захирч байсан бодит баримт. Бас Цагаадайн улсын ноёд Юань улсын үндсэн харьяат байсныг нотолно.

Ритбергийн музей энэ захидлыг үзэсгэлэндээ авчирсан нь учиртай. Монголын түүх, нүүдлийн соёл, хотжилтын орон зайг зөвхөн их түүхийн “том, том” баримт, олдворуудаар бус, ийм жижиг хэлбэр хэмжээтэй атлаа баялаг утга агуулгатай эх сурвалжаар тайлбарлах зорилго агуулсных биз ээ. 

Эзэнт гүрнийг нэгтгэсэн зүйл зөвхөн морь унасан нүүдэлчид биш харин албан бичиг, тамга, захирамж, дүрэм хийгээд тэдгээрийн цогц байсныг энд бас өгүүлж буй хэрэг.

Монголчуудын байгуулсан уудам орон зайд мэдээлэл хэрхэн түгж, захиргаа хэрхэн нэгэн төвд зангирч, ноёдын хоорондын холбоо ямар хэлээр, ямар ёслолтой дамждаг байсныг Европын үзэгчид эндээс харсаар байгаа. 

Цаг хугацаа олон зүйлийг бүдгэрүүлдэг. Харин бичиг л бүдгэрдэггүй. Тиймдээ ч энэ захидал Монголчуудын түүхэн цаг хугацаа руу аялах гол гүүрийн нэг болж байна.

Ц.Чимэддондог